همایش بین‌المللی «خرد و اقتدار ایرانی در جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان»
روز دوشنبه ۴ خرداد ماه سال ۱۴۰۵
با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان 
در دانشکده مطالعات جهان برگزار شد.


 

این همایش با هدف بررسی ابعاد تاریخی، سیاسی، رسانه‌ای و راهبردی تحولات مرتبط با جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان و نیز واکاوی نقش خرد ایرانی در مواجهه با بحران‌ها و تهدیدهای منطقه‌ای و بین‌المللی برگزار شد.

 

در بخش افتتاحیه این برنامه، دکتر سعیدرضا عاملی، رئیس انجمن ایرانی مطالعات جهان و رئیس دانشکده مطالعات جهان، به عنوان نخستین سخنران کلیدی، سخنرانی خود را ایراد کرد:

خرد ایرانی، سرمایه‌ای تمدنی با پیشینه‌ای هزاره‌ای است

دکتر سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، در نخستین بخش از سخنان خود در افتتاحیه هشتمین همایش بین المللی انجمن ایرانی مطالعات جهان، به تبیین مفهوم «خرد و اقتدار ایرانی» با تأکید بر ابعاد تمدنی و تاریخی آن پرداخت.

دکتر عاملی در آغاز سخنان خود با اشاره به مأموریت «انجمن ایرانی مطالعات جهان»، خاطرنشان کرد: این انجمن با محوریت مطالعات جهان فعالیت می‌کند و مسائل مرتبط با ایران و جهان را به‌صورت همزمان دنبال می‌نماید.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به تحولات اخیر منطقه، مهم‌ترین مسئله دوره کنونی ایران را جنگی دانست که به‌صورت ظالمانه علیه ایران در خرداد سال گذشته آغاز شد و در ۱۷ و ۱۸ دی ماه به یک فتنه آلوده تبدیل شد. وی ادامه داد: این روند با وقوع «جنگ سوم» در اسفندماه همزمان با شهادت رهبر معظم انقلاب تبدیل به نقطه عطفی در تحولات تاریخ ایران شد. دکتر عاملی در بخش دیگری از سخنان خود به اقدام اخیر دونالد ترامپ اشاره کرد و گفت: کاری که ترامپ انجام داد یعنی انعکاس پرچم آمریکا بر روی نقشه ایران در اوج مذاکرات، نشان‌دهنده روحیات استعماری و ظالمانه مبتنی بر خودکامگی آمریکائی است. او دنبال نابودی تمدن ایرانی بود، این نگاه نشان دهنده این واقعیت است که یک فردی در جایگاه رئیس جمهور آمریکا، از ابتدائی ترین ابعاد دانش تمدنی برخوردار نیست. تمدن در یک فرضیه امری برآمده از گذشته تاریخی است که در ابعاد مادی و معنوی بروز پیدا می کند و قابل تخریب نیست.

وی تأکید کرد: این احساس که می‌توان تمدن را از بین برد، یک تصور نادرست است؛ چراکه تمدن برآیند تاریخ و میراث یک ملت است و امری نیست که بتوان اساساً آن را نابود کرد. تمدن یک امر بایسته‌ای است که به‌عنوان سرمایه ملی در کشور رسوب کرده است.
 

پنج ویژگی خرد ایرانی؛ از ذهنیت تاریخ هزاره‌ای تا اقتدار تمدنی

وی در ادامه به تبیین ویژگی‌های خرد ایرانی پرداخت و اظهار داشت: ما به‌عنوان محقق حوزه مطالعات جهان و به‌عنوان یک ایرانی، قبل از هر چیز باید خصوصیات این خرد ایرانی را بشناسیم. خردی که با عطف به مفهوم «خرد و اقتدار ایرانی»، معنای خود را بیان می‌کند؛ خردی که متمایل به امر عاقلانه و در عین حال تأمین‌کننده اقتدار ایران به‌عنوان استوانه‌ای با ریشه تاریخی و تمدنی بزرگ است.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، اولین ویژگی برجسته خرد ایرانی را «تاریخ هزاره‌ای» آن دانست و توضیح داد: کسانی که روی تمدن‌شناسی و ایران‌شناسی کار کرده‌اند، می‌دانند که باستان‌شناسان سابقه حضور انسان در ایران را بین ۸۰۰ هزار سال تا ۲ میلیون سال بیان کرده‌اند. این برآورد بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی از آثار وجود انسان در دوره‌های پیراسنگی، میان‌سنگی و دوره یا عصر حجر می باشد.

وی نتیجه گرفت: بنابراین ما با پهنه جغرافیایی مهم و کشوری با ظرفیت بسیار بزرگ مواجه هستیم که این خود پایه‌ای اساسی برای درک عمق خرد و اقتدار ایرانی است.

دکتر عاملی در ادامه سخنان خود، دومین ویژگی برجسته خرد ایرانی را «بعد تمدنی» آن برشمرد و تأکید کرد: تمدن دارای خصیصه‌های متعددی است که هم بعد مادی دارد و هم بعد معنوی.
 

میراث مادی: از معماری ریاضی‌ و محاسبه‎ای تا شاهکارهای مهندسی

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به بعد مادی تمدن ایرانی، خاطرنشان کرد: ریزه‌کاری‌های معماری ایرانی، به‌ویژه تناسبات ریاضی و هندسی حاکم بر آن، خیره‌کننده است. وی افزود: اسلیمی‌ها، معرق‌کاری‌ها، مقرنس‌ها و ترکیب رنگی به‌کار رفته در زیبایی‌شناسی این معماری، بناها، کاخ‌ها و شهرهایی بسیار فاخر را پدید آورده است.

دکتر عاملی به عنوانی شاخص از شاهکارهای مهندسی ایران باستان اشاره کرد و گفت: «راه شاهی» در دوره هخامنشیان، جاده‌ای ۲۷۰۰ کیلومتری بود که در دوره داریوش کبیر احداث شد و دارای ۱۱۱ ایستگاه در فواصل تقریبی ۲۴ کیلومتر بود. وی توضیح داد: در این ایستگاه‌ها چهارپایان تازه‌نفس آماده بودند تا پیک‌ها و مسافران با تعویض مرکب، این مسیر طولانی را به‌جای ۹۰ روز، تنها در یک هفته طی کنند؛ تدبیری که نشان‌دهنده عمق خرد مدیریتی و سازمانی در ایران باستان است.
 

میراث معنوی: دین و معرفت‌پذیری، زیربنای تمدن ایرانی

عاملی با تأکید بر اینکه بعد معنوی تمدن شاید از بعد مادی آن نیز مهم‌تر باشد و اساسا می توان ادعا کرد که تمدن مادی انعکاس تمدن معنوی است، اظهار داشت: دین به‌عنوان یکی از ارکان بعد معنوی تمدن، تنها محدود به دوره پس از ورود اسلام به ایران نیست؛ بلکه توحید و خداپرستی ریشه‌ای عمیق در فرهنگ ایران پیش از اسلام داشته است.

وی ادامه داد: همین ریشه‌های توحیدی باعث شد که پذیرش اسلام در ایران با سهولت بیشتری صورت گیرد و ایران به‌عنوان پذیرایی شایسته، میزبان دین مبین اسلام شود. رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با توصیه به مطالعه اثر پنج‌جلدی آقای ملایری با تمرکز بر «تاریخ و فرهنگ ایران و انتقال از دوره ساسانی به اسلامی»، یادآور شد: به باور ایشان، دو عنصر کلیدی در فرهنگ ایران وجود داشت که این انتقال را تسهیل کرد و مانع از شکل‌گیری مقاومت گسترده در برابر اسلام شد.
 

روحیه معرفت‌پذیری؛ کلید تداوم تمدن ایرانی

دکتر عاملی آن دو خصلت را این‌گونه تبیین کرد: نخست، وجود روحیه «معرفت‌پذیری» و «معرفت‌افزایی» در فرهنگ ایرانی که ایرانیان را همواره جوینده دانش و حقیقت نگه می‌داشت. وی تأکید کرد: این ویژگی باعث شد ایرانیان نه‌تنها در برابر معارف جدید مقاومت نکنند، بلکه با گشودگی ذهنی به استقبال آن بروند و آن را در کالبد تمدنی خود هضم و بازآفرینی کنند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان در بخش دیگری از سخنان خود، به شواهد عینی قدمت تمدن ایرانی اشاره کرد و گفت: اولین شهری که در تاریخ ایران ثبت شده، شهر شوش است که قدمتی ۶۲۰۰ ساله برای آن ذکر می‌شود. همچنین تپه سیلک کاشان با پیشینه ۸۰۰۰ ساله، گواهی زنده بر عمق تاریخی این سرزمین است.

دکتر عاملی با استناد به کتاب «میراث تمدن ایرانی؛ از ایران باستان تا ایران انقلاب اسلامی» که توسط وی تألیف شده، خاطرنشان کرد: در این اثر، دوره‌بندی شش‌گانه‌ای از تاریخ ایران ارائه شده که دو دوره آن مربوط به پیش از ورود اسلام و چهار دوره پس از آن است. وی افزود: از دوره مادها به‌عنوان اولین امپراتوری ایرانی تا دوران هخامنشیان، شواهد و مستندات متعددی گواهی می‌دهند که ایران دارای تاریخی با پیشینه‌ای بسیار کهن و سرشار از ظرفیت‌های تمدنی است.

وی نتیجه گرفت: می‌توان گفت تمدن ایرانی یکی از چهار تمدن کهن جهان است و این تاریخ‌مندی، به خرد ایرانی «عطف پیشینه» می‌بخشد که در میراث مادی و معنوی این مرز و بوم تجلی یافته است. تمدن ایران، تمدن یونان، تمدن چین و تمدن هند، چهار حوزه تمدنی بزرگ جهان محسوب می شوند که به لحاظ پیشینه تاریخی به هم نزدیک هستند.
 

تسامح رکن دوم تمدن ایرانی

دکتر عاملی در تشریح بیشتر دومین ویژگی خرد ایرانی از منظر ملایری، به تسامح بعنوان عنصر کلیدی در فرهنگ این مرز و بوم اشاره کرد که زمینه‌ساز تعامل سازنده ایران در پذیرش اسلام شد.

وی نخستین عنصر را «علاقه‌مندی به دانش و تقویت خرد جمعی» دانست و گفت: ایرانیان همواره نسبت به دیگران شنوا بوده‌اند و مطالبی را که متعلق به سرزمین خودشان نبود، اما دارای دارایی و سرمایه‌ای ارزشمند بود، با آغوش باز می‌پذیرفتند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، عنصر دوم را «تسامح و تساهل ایرانیان» برشمرد و تأکید کرد: ایرانیان در مواجهه با فکر غیر و دیگری، از قدرت تسامح بالایی برخوردار بودند و سعه‌صدر قابل‌توجهی در برخورد با ایده‌های متفاوت از خود نشان می‌دادند. وی افزود: همین دو خصلت — معرفت‌پذیری و تسامح — باعث شد تا ایران در طول تاریخ، نه‌تنها در برابر تمدن‌های دیگر بسته نشود، بلکه به کانونی برای تبادل و تلفیق دانش و فرهنگ تبدیل گردد.

دکتر عاملی در ادامه با ارائه آماری تامل‌برانگیز از دوره هخامنشیان، خاطرنشان کرد: ایران در آن دوره به جمعیتی معادل ۴۹ میلیون نفر دست یافته بود؛ رقمی که ۴۴ درصد از جمعیت کل جهان (حدود ۱۱۲ میلیون نفر) را در بر می‌گرفت.

وی با اشاره به وسعت قلمرو ایران باستان گفت: اگرچه خاک ایران حدود سه و نیم درصد از خاک جهان را در آن دوره تشکیل می‌داد، اما ۴۰ کشور فعلی دنیا ذیل امپراتوری هخامنشیان قرار داشتند و ۴۴ درصد جمعیت جهان را به خود اختصاص داده بود. رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی پرسید: به نظر شما چرا باید در جایی تراکم جمعیت به وجود بیاید؟ جمعیت به‌صورت تصادفی حرکت نمی‌کند؛ مردم به دنبال آب، خاک، حکمرانی کارآمد، ارزش‌ها و فرهنگی جذاب هستند که این جابجایی‌ها را رقم می‌زند.
 

جذبه تمدنی ایران: از مغول تا امروز

دکتر عاملی با مقایسه حکمرانی ایران با دیگر امپراتوری‌ها، به حمله مغول اشاره کرد و گفت: مغول‌ها ۱۳ درصد خاک جهان را تصاحب کردند، اما این تصرف با زور و شمشیر بود؛ در حالی که حتی مغول‌ها نیز در فرهنگ ایران ذوب شدند و این فرهنگ را پذیرفتند.

وی قلمرو امپراتوری ایران در دوره هخامنشیان را این‌گونه ترسیم کرد که شامل ۱) خاورمیانه و قفقاز کاملًا ذیل حکمرانی ایران بود که شامل ایران فعلی، عراق، ترکیه، سوریه، لبنان، اردن، فلسطین اشغالی، ارمنستان جنوبی، آذربایجان، گرجستان، و ۲) کشورهای آسیای مرکزی (افغانستان، پاکستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان)، ۳) بخشی از خاک چین، و همچنین ۴) بخشی از آفریقا یعنی مصر، لیبی و سودان؛ و در۵) اروپا بخش‌هایی از بلغارستان و یونان، می‌شد‌.

دکتر عاملی تأکید کرد: شاید به اندازه‌ای که وسعت قلمرو این امپراتوری اهمیت داشته باشد، آن «جذبه‌ای» که در خرد ایرانی نهفته بود، عامل اصلی جذب و تداوم این گستره تمدنی بوده است.

سومین ویژگی برجسته خرد ایرانی از نگاه دکتر عاملی، «قدرتمندی و اقتدار» بود. وی با تمایز قائل شدن میان دو مفهوم کلیدی گفت: اقتدار با استبداد تفاوت بنیادین دارد. استبداد به معنای زورگویی و سلطه تحمیلی است؛ اما اقتدار به معنای تصمیم راسخ، مرجعیت در تصمیم‌گیری و توانایی اجرای تصمیمات است.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران افزود: حکمرانی که نتواند تصمیمات خود را به نتیجه برساند، فاقد اقتدار است و وقتی اقتدار از بین برود، مشروعیت آن نیز زیر سؤال می‌رود. وی با اشاره به شرایط کنونی ایران خاطرنشان کرد: ایران امروز نیز با وجود چالش‌های متعدد، همچنان از ظرفیت‌های اقتدار تمدنی خود بهره می‌برد، هرچند تبیین کامل این مبحث فرصت بیشتری می‌طلبد.
 

عقلانیت مسئله‌محور؛ خلق مسیرهای جدید

دکتر عاملی چهارمین ویژگی خرد ایرانی را «عقلانیت و خردورزی برای حل مسئله» دانست و تأکید کرد: بنیان عقلانیت بر یافتن راه‌ درست، خلق راهکار و حل مسئله استوار است؛ به‌ویژه بیرون آوردن یک کشور از بن‌بست‌های پیچیده، یکی از وظایف کلیدی مهم رهبری و جامعه نخبگانی است.

وی با استناد به تاریخ تمدنی ایران، به‌ویژه دوره اسلامی، گفت: این رویکرد مسئله‌محور در طول تاریخ ایران موج می‌زند و نمونه‌ها و مصادیق متعددی از آن قابل ذکر است. عقلانیت ایرانی همواره به دنبال آن بوده که به‌جای توقف در برابر مشکلات، مسیرهای جدیدی بیافریند و راه‌حل‌های بومی و پایدار ارائه دهد.

دکتر عاملی پنجمین و آخرین ویژگی برجسته خرد ایرانی را «دانش‌طلبی» برشمرد و تأکید کرد: ایران همواره مهد دانشمندان بزرگ بوده است. وی با این حال افزود: من این را روا نمی‌دانم که ما در تاریخ، دانش را تنها در گذشتگان جست‌وجو کنیم؛ چراکه همین امروز نیز دانشمندانی در ایران داریم که جزو ۱۰۰ دانشمند برتر جهان هستند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با استناد به شاخص‌های علمی روز گفت: گروهی از پژوهشگران ایرانی جزو یک درصد و دو درصد برتر علم جهان قرار دارند و مقالاتی از محققان کشور وجود دارد که بیش از ۳۰۰۰ ارجاع (سایتیشن) دریافت می‌کنند. وی تأکید کرد: این آمار نشان می‌دهد که «مرجعیت دانش» در ایران امروز وجود دارد و این مرجعیت، تجلی همان خرد دانش‌پژوه ایرانی در عصر حاضر است و قدرت دفاعی کشور و قدرت ایران دوره انقلاب اسلامی در حوزه مختلف پزشکی، نانو و بایو و هوش مصنوعی انعکاس این دانش است.

پیوند خرد ایرانی با دوره جمهوری اسلامی: نیاز به درک عمیق‌تر

دکتر عاملی در ادامه، مباحث خود را به دوره جمهوری اسلامی ایران پیوند داد و خاطرنشان کرد: ما باید این دوره را بهتر دریابیم و جمع‌بندی عمیق‌تری در ذهن نسل انقلاب و جامعه امروز شکل گیرد.

وی با اشاره به جنگ شناختی دشمن علیه ایران گفت: واقعیت این است که دشمن با بهره‌گیری از «چهار هراس» — اسلام‌هراسی، ایران‌هراسی، شیعه‌هراسی و انقلابی‌هراسی — دنبال آن است که ایران را یا تخریب کند، یا ضعیف نشان دهد و ذهنیتی سست از ایران امروز در اذهان جهانی شکل دهد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با تقدیر از تلاش‌های امام راحل(ره) و رهبر شهید انقلاب افزود: به نظر من سرمایه‌گذاری ایشان به نتیجه رسیده است؛ سرمایه‌ای که اگر خوب به آن نگاه کنیم، همین حضور پرشور مردم در عرصه‌های مختلف است. وی تأکید کرد: حتی کسانی که به هر دلیلی حاضر به حضور نیستند یا حرکت نمی‌کنند، باز هم در امتداد همین سرمایه ملی قرار دارند؛ چراکه گاهی آدم به دلایلی حرکت نمی‌کند و گاهی مستمر حرکت می‌کند و فضای اجتماعی را می‌بیند.
 

سه رکن کلیدی در اندیشه رهبر شهید انقلاب

دکتر عاملی با تأکید بر اینکه سه نکته برجسته در دیدگاه رهبر شهید انقلاب می‌بیند که از روز اول پیروزی انقلاب محقق شده است، اظهار داشت: این سه رکن، ظرفیت‌های تمدنی ایران را تقویت کرده و بسیار حائز اهمیت هستند.
 

رکن اول: پایه‌گذاری استقلال؛ هویت ملی و دینی

نخستین رکن از نگاه دکتر عاملی، «پایه‌گذاری استقلال» بود. وی گفت: هم امام راحل(ره) و هم رهبر شهید انقلاب، بر استقلال ایران تأکید بسیار داشته‌اند و همواره دعوت می‌کردند که در نظام آموزشی، روحیه استقلال در دانش‌آموزان تقویت شود.

رئیس دانشکده مطالعات دانشگاه تهران و رئیس انجمن ایرانی مطالعات جهان با قرائت جمله‌ای از رهبر انقلاب خاطرنشان کرد: ایشان می‌فرمایند: «اولین چیزی که لازم است برای دانش‌آموزان خودمان در نظر بگیریم، این است که در او هویت مستقل ملی و دینی به وجود بیاوریم؛ هویت مستقل و با عزت جوانمان را جوری بار بیاوریم که دنبال سیاست مستقل باشد، دنبال اقتصاد مستقل باشد، دنبال فرهنگ مستقل باشد؛ وابستگی، رکون به دیگران، اعتماد به دیگران و تکیه به دیگران در وجود او به عنوان یک روحیه رشد نکند.»

دکتر عاملی با پیش‌بینی یک پرسش احتمالی گفت: ممکن است بگویید امروز در عصر جهانی‌شدن زندگی می‌کنیم؛ جهان پیوسته است، آدم‌ها، کشورها و تمدن‌ها به هم نیاز دارند. وی پاسخ داد: این واقعیت، نافی اصل استقلال نیست.

وی با استناد به بیانات رهبر انقلاب تأکید کرد: ایشان در گزاره‌های دیگری می‌فرمایند که من مخالف این نیستم که ما دانش را از دیگران بگیریم و از یافته‌های ملت‌ها، سهم دانشمندانه و تخصصی صاحبان خرد تمدنی یاد بگیریم؛ باید یاد گرفت. اما آنچه با آن مخالفم، این است که «زیر یوغ دیگران برویم» و نسبت به دیگران رکون و وابستگی پیدا کنیم.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی نتیجه گرفت: لذا ایشان رکن آن خرد ایرانی-اسلامی-انقلابی را «استقلال‌گرایی» می‌دانند؛ استقلالی که نه به معنای انزوا، بلکه به معنای حفظ هویت، مرجعیت تصمیم‌گیری و توانایی تعامل برابر با جهان است.
 

انقلاب اسلامی؛ تجلی خرد تمدنی ایران

دکتر عاملی به ریشه‌های تمدنی انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت: انقلاب ۱۲ فروردین و رأی ۹۹ درصدی مردم به جمهوری اسلامی، یک اتفاق ساده نبود. این رأی در مقاطع مختلف بازآزمون شده و اگرچه برخی تشکیک می‌کنند که مردم آن زمان با هیجان اجتماعی رأی دادند، اما واقعیت این است که انقلاب اسلامی ایران محصول همان خرد ایرانی و نگاه تمدنی است.

وی با مقایسه دو دوره تاریخی خاطرنشان کرد: کل دوره سلطنت پهلوی ۵۳ سال بود (از ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷)، در حالی که انقلاب اسلامی با تکیه بر خرد ایرانی و با پشتوانه عنصر دین و توحید که در این خرد بسیار قدرتمند است، ۴۷ سال است که پایدار مانده است؛ پایداری‌ای که با وجود نداشتن پشتوانه ابرقدرت‌هایی مانند آمریکا و انگلیس، محکم و استوار ایستاده است و انشاالله جزء دوره های هزاره‌ای ایران عزیز خواهد شد. ‌
 

فرهنگ مقاومت و مقابله با نظام سلطه جهانی

دکتر عاملی دومین نکته کلیدی در اندیشه رهبر شهید انقلاب را «فرهنگ مقاومت و مقابله با نظام سلطه جهانی» دانست و تأکید کرد: خود ایشان در گزاره‌های متعدد فرموده‌اند که به من خرده می‌گیرند چرا این‌قدر از دشمن صحبت می‌کنی؛ اما امروز ما «پنجه دشمن» را می‌بینیم؛ پنجه‌ای که نه به کودک رحم می‌کند، نه به پیرمرد و نه به پیرزن؛ پنجه‌ای بسیار بیمار که مسلماً تنها دنبال منافع خود است.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با تحلیل منطق قدرت در نظام سلطه گفت: نگاه واقع‌گرایانه سلطه می‌گوید: «من هرچقدر قدرت دارم، نسبت به جهان حق دارم»؛ به همین دلیل است که با بودجه نظامی ۱.۱ تریلیون دلاری، خود را محق می‌داند که دنیا را تصاحب کند. وی افزود: وقتی شما با چنین دشمنی مواجه هستید، عقلانی است که بر روحیه انقلابی و مقابله با نظام سلطه تأکید کنید.
 

استکبار ذاتاً سلطه‌گر است؛ مقاومت، راه رهایی

رئیس انجمن ایرانی مطالعات جهان با استناد به بیانات رهبر انقلاب خاطرنشان کرد: ایشان می‌فرمایند «مقاومت در مقابل سلطه استکبار، یکی از اهداف انقلاب است»؛ چراکه طبیعت استکبار، سلطه است و همواره دنبال فراگیر کردن این سلطه است. وی تأکید کرد: هر ملت و هر نظامی که مقاومت نکند، اسیر خواهد شد و در کمند سلطه گرفتار خواهد آمد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با نقل قولی مستقیم از یکی از وزرای کشور در مذاکرات با کشورهای حاشیه خلیج فارس گفت: به یکی از وزرای این کشورها گفتم « یک ذره غیرت داشته باشید؛ خاکتان را به دست آمریکا ندهید و از توان خودتان استفاده کنید»؛ پاسخ شنیدم: «ببخشید، مثل اینکه شما متوجه نیستید؛ ما یکی از ایالات آمریکا هستیم، اسم‌مان یک کشور مستقل است، اما در عمل یکی از ایالات آمریکا هستیم.»

دکتر عاملی ادامه داد: آن‌ها هر موقع بخواهند می‌آیند، هر کاری بخواهند در این سرزمین می‌کنند و هر پایگاه نظامی بخواهند ایجاد می‌کنند. وی با اشاره به تغییر دکترین نظامی جمهوری اسلامی در صورت تداوم جنگ هشدار داد: اگر این بار جنگ ادامه پیدا کند، فقط مناطقی که مربوط به پایگاه های نظامی و تجاری آمریکا و اسرائیل در این کشورهاست هدف نخواهد بود، بلکه «کل کشور هدف خواهد بود».

حسب فرمایش رهبر معظم انقلاب حضرت آیه الله مجتبی حسینی خامنه ای، کشورهای عربی همسایه ایران در اولویت دوستی ایران قرار دارند مشروط به اینکه از یک روابط صادقانه و سالم برخوردار باشند.
 

تمرکز بر اسلام با محوریت توحید

سومین نکته کلیدی در اندیشه رهبر شهید انقلاب از نگاه دکتر عاملی، «تمرکز بر اسلام با محوریت توحید» بود. وی توضیح داد: توحید به معنای ارجاع به خدای واحد، تکیه بر قدرت لایزال الهی، رفع استیلای دیگران از جامعه انسانی و پذیرش فقط و فقط حاکمیت قدرت الهی است.

دکتر عاملی نخستین رنج بشر را «سلطه سلاح نظامی و اقتدار نظامی بر علیه مردم جهان» دانست و با استناد به سخنان یکی از فرماندهان نظامی کشور گفت: بودجه دفاعی ما در مقایسه با بودجه آمریکا، تنها یک درصد آن است.

وی با ارائه آمار دقیق تأکید کرد: بودجه نظامی آمریکا در سال ۲۰۲۶ معادل ۱ تریلیون و ۱۰۰ میلیارد دلار بوده که باز هم ۳۰۰ میلیارد دلار دیگر برای ترمیم بودجه خود درخواست کرده است؛ در حالی که بودجه دفاعی ایران حدود نیم درصد بودجه نظامی آمریکا است. رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی افزود: اما این بودجه دفاعی، با تکیه بر «خرد هوش ایرانی» — که ضریب هوشی آن جزو چهار تای اول جهان است — و «ایمان الهی» پشتوانه‌اش، توانسته با آن ابرقدرت مقابله کند.
 

جنایت علیه بشریت؛ از غزه تا نقض کنوانسیون‌های بین‌المللی

دکتر عاملی با محکومیت جنایات رژیم صهیونیستی و حامیانش گفت: این نظام سلطه، جنایت‌های زیادی در دنیا به وجود آورده و ما واقعاً مسئولیم که چشم نسل جدیدمان را نسبت به ماهیت این دنیای سلطه باز کنیم. وی پرسید: چقدر کشتار جمعی کرده‌اند؟ بیش از بیست هزار کودک را در غزه به شهادت رساندند؛ حمله می‌کنند و نمی‌گذارند غذا به این‌ها برسد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به نقض فاحش حقوق بین‌الملل خاطرنشان کرد: تمام کنوانسیون‌های حقوقی ۱۸۹۹ لاهه، پیمان ۱۹۲۸ پاریس، منشور ۱۹۴۹ ملل و کنوانسیون های چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکل‌های الحاقی ۱۹۷۷ در جنگ ابتدائی آمریکا غاصب و رژیم اسرائیل در خرداد و اسفند سال گذشته نغض شده است و همچنان نظامات دولتی بسیاری از کشور های ساکت هستند. اما در همین دوره ببینید چند دانشگاه، بیمارستان و مدرسه را مورد هدف قرار دادند، جاهایی که در جنگ، حمله به آن‌ها ممنوع است.

وی با انتقاد از نمایش قدرت رسانه‌ای نظام سلطه گفت: بعد با یک ماشین چند ده میلیون دلاری و یا یک هواپیمای چند صد میلیون دلاری پرواز می‌کند و یک ابهت کاذب ایجاد می‌کند که مردم جهان بگویند «باریکلا، دستت درد نکند که ما را زدی»؛ این وضعیت، وضعیت نابسامانی است.
 

عقلانیت انقلابی: صلح عادلانه، نه کرنش در برابر سلطه

دکتر عاملی در جمع‌بندی نهایی سخنان خود تأکید کرد: این خرد انقلابی، اسلامی و ایرانی ما واقعاً باید خودش را پیدا کند و به هیچ‌وجه هیچ کرنشی در مقابل نظام سلطه از خود نشان ندهد.

وی تمایز میان دو نوع نگاه به صلح را این‌گونه تبیین کرد: عقلانیت به این معنا که اگر می‌شود راهی پیدا کرد که به حریم ما وارد نشوند و احترام حریم ما را داشته باشند و خودشان بروند، آن عقلانیت حتماً مطلوب است. اما صلحی که بتواند طرفین صلح را حفاظت بکند، «صلح عادلانه» است؛ در حالی که صلحی که دست یکی را باز بگذارد برای ادامه سلطه، صلح نیست، بلکه یک نوع کرنش برای پذیرش نظام سلطه است.

انقلاب اسلامی ایران محصول همین خرد ایرانی و نگاه تمدنی است که توانست نظام سلطنت پهلوی را با پشتوانه ابرقدرت‌های جهانی زمین بزند و نظام سیاسی جدیدی پایدار و ۴۷ ساله را بنیان نهد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در پایان افزود: امروز وظیفه ما به‌عنوان پژوهشگر و ایرانی این است که این خرد تمدنی را با چالش‌های معاصر پیوند بزنیم، ذهنیت نسل جدید را نسبت به ماهیت نظام سلطه آگاه کنیم و در عین حال، راه‌های عقلانی تعامل با جهان را بدون پذیرش سلطه جست‌وجو نماییم.

پس از اتمام مباحث مطروحه در افتتاحیه، این همایش در قالب شش نشست در دو پنل همزمان بصورت موازی در دو تالار حنانه و تالار ملل دانشکده مطالعات جهان برگزار شد و مورد استفاده و استقبال علاقمندان قرار گرفت.

 

سپس این همایش در نشست هفتم خود به سراغ بخش اختتامیه رفت.

اختتامیه این دوره که در قالب میزگردی تخصصی طراحی شده بود، میزبان چهره‌های علمی و سیاسی شامل دکتر بهروز کمالوندی، سخنگوی سازمان انرژی اتمی، دکتر سعیدرضا عاملی رئیس همایش، دکتر ناهید پوررستمی دبیر علمی همایش، دکتر فواد ایزدی عضو هیات علمی دانشکده مطالعات جهان و دکتر حسن احمدیان عضو هیات علمی دانشکده مطالعات جهان (به صورت برخط) بود. 

 

کمالوندی در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران:

در جهان بی‌قانون امروز، چاره‌ای جز قوی شدن نداریم

دکتر بهروز کمالوندی، سخنگوی سازمان انرژی اتمی ایران، در نخستین بخش از سخنان خود در جمع اساتید و دانشجویان دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، با ترسیم تصویری از وضعیت آشفته نظم بین‌الملل، بر ضرورت تکیه بر «خرد و اقتدار ایرانی» برای عبور از چالش‌های کنونی تأکید کرد.

کمالوندی در آغاز سخنان خود با اشاره به حضورش در خوابگاه دانشگاه تهران حدود ۵۲ سال پیش، این دوره را نمادی از روزگاری دانست که «همه چیز در این وطن بیابان بود و غیر از امید، چیزی نداشتیم». وی با مرور کارنامه ۵۳ ساله خود شامل ۳۳ سال خدمت در وزارت امور خارجه و ۱۳ سال فعالیت در سازمان انرژی اتمی، افزود: این شانس نصیب من شده که امروز در خدمت اساتید و دانشجویان عزیزی باشم که با هم نوعی هم‌گرایی فکری و دغدغه‌مندانه داریم.

سخنگوی سازمان انرژی اتمی با تحلیل فضای حاکم بر نظام بین‌الملل، جهان امروز را در وضعیت «بی‌نظمی در حد هرج‌ومرج» توصیف کرد و گفت: از سال ۱۹۹۲ و پس از فروپاشی شوروی، همه منتظر شکل‌گیری نظام جدیدی بودیم؛ سال‌هایی مانند ۲۰۰۰ و ۲۰۰۵ را پیش‌بینی می‌کردیم، اما هنوز آن نظام مطلوب شکل نگرفته است.

وی تأکید کرد: نظام دوقطبی جای خود را به نظام نامشخصی داده که همه بازیگران تلاش می‌کنند منافع خود را در آن تثبیت کنند. در این میان، تفاوت نگاه ما با غرب آشکار است: ما نگاهی حقیقت‌گرا و اصول‌محور داریم، در حالی که رویکرد غرب منفعت‌گرا و ابزاری است.
 

حقوق بین‌الملل بدون ضمانت اجرا؛ اخلاق غایب در عرصه جهانی

کمالوندی با انتقاد از وضعیت حقوق بین‌الملل اظهار داشت: حتی در زمانی که حقوق بین‌الملل حاکم بود، همه می‌دانستیم ضمانت اجرایی ندارد؛ اما امروز حتی همان ظاهر هم در حال فروپاشی است. هر بازیگری به سمتی می‌کشد و معلوم نیست از این فرآیند چه می‌خواهد.

وی با اشاره به کنفرانس خلع سلاح و ماده ۶ معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای افزود: قرار بود در کنار عدم اشاعه، به خلع سلاح هم پرداخته شود، اما امروز می‌بینیم که حتی اخلاق به عنوان مبنای الزام‌آور در روابط بین‌الملل غایب است. وقتی اخلاق نباشد، قانون‌مند شدن کارها بسیار دشوار می‌شود.

کمالوندی با استناد به تجربیات دیپلماتیک خود در قاره‌های مختلف گفت: دو مأموریت در آفریقا، دو مأموریت در اروپا، شش تا هفت سال در آسیا و معاونت امور آمریکا در وزارت خارجه به من این امکان را داد که مسائل را به‌صورت تطبیقی ببینم. آنچه امروز می‌بینم، جهانی تیره، تاریک و هاری است که در آن "قانون جنگل" حاکم شده است.

وی هشدار داد: در چنین شرایطی که ناامنی فراگیر است و وضعیت شبیه به جنگ است، اگر قوی نباشیم، نمی‌توانیم باقی بمانیم. گروه‌های قوی باقی می‌مانند و اگر جهان‌طلبی به این شکل پیش برود، ما چاره‌ای جز قوی شدن نداریم.
 

«اقتدار ایرانی» و درس‌هایی از مدیریت جنگ تحمیلی

کمالوندی با اشاره به مفهوم «اقتدار ایرانی» گفت: مصداق این اقتدار را می‌توان در نحوه اداره جنگ تحمیلی و عواملی که منجر به پیروزی شد، جست‌وجو کرد. امروز نیز در شرایطی که هنجارشکنی در عرصه بین‌الملل رواج یافته، باید به عوامل درونی تکیه کنیم.

وی افزود: هنجارشکنی دیگر محدود به کشورهایی مانند آمریکا و اسرائیل نیست؛ بلکه آرام‌آرام در سطح سازمان‌های بین‌المللی نیز نهادینه می‌شود. این روند نگران‌کننده است و سیگنال‌های آن را سال‌ها پیش دریافت کرده‌ایم.

کمالوندی با یادآوری نامزدی آقای ایروانی برای ریاست سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) حدود ۲۰ سال پیش، خاطرنشان کرد: ایشان بر اساس شاخص‌های شایستگی و تخصص، بهترین گزینه بود، اما کمترین رأی را آورد. حتی مقاله‌ای با عنوان "The Best Candidate from the Worst Country" درباره این رویداد نوشته شد.

وی تأکید کرد: این اتفاق در سازمانی که باید کاملاً حرفه‌ای عمل کند، نشان‌دهنده تغییر ماهیت تدریجی نهادهای بین‌المللی به نفع زورمداران است. این را نه با شعار، بلکه بر اساس ۵۰ سال تجربه سیاسی عرض می‌کنم.
 

خرد ایرانی: میراثی برای عبور از طوفان

کمالوندی بر مفهوم «خرد ایرانی» تأکید کرد و گفت: ایرانیان از دیرباز به اندیشه، حکمت و خرد اهمیت داده‌اند. تاریخ ایران سرشار از اندیشمندان و حکیمانی است که یک‌هزارم آن‌ها را به سختی می‌توان در کشورهای دیگر یافت.

وی با اشاره به سفرهای متعدد خود به کشورهای مختلف افزود: اگر بپرسید کجای دنیا بوده‌ام، می‌گویم بکشید کجا نبوده‌ام! این تجربه به من نشان داد که هیچ کشوری به اندازه ایران در عمق اندیشه و حکمت غنی نیست. این میراث، سرمایه‌ای است که می‌تواند در شرایط پیچیده امروز، راهگشا باشد.

کمالوندی با صراحت به مسئله علوم و فناوری در ایران پرداخت و گفت: در گذشته در عرصه علم وضعیت بسیار خوبی داشتیم، اما در علوم جدید و پس از رنسانس، ما عقب افتادیم و دنیای غرب امروز آن تفخر و تبختری که دارد، برمی‌گردد به همین پیشرفت در علوم مدرن.

وی با تأکید بر لزوم بازگشت به مسیر پیشرفت علمی افزود: این واقعیت را باید پذیرفت و برای جبران آن تلاش کرد؛ شعار دادن کافی نیست. ما روی میراث علمی گذشته‌مان کم کار کرده‌ایم و این یک ضعف استراتژیک است.

سخنگوی سازمان انرژی اتمی با دعوت از حضار به نگاه کردن به نقشه جهان گفت: بهترین جغرافیای دنیا متعلق به ایران است. وسط نقشه قرار گرفته‌ایم، مرزهای استراتژیک داریم و از نظر تنوع جغرافیایی، هیچ کشوری را نمی‌بینم که به اندازه ایران متنوع باشد.

کمالوندی با رد گفتمان‌های تجزیه‌طلبانه تأکید کرد: حرف‌هایی که درباره جدایی کردستان یا آذربایجان زده می‌شود، حرف‌های بی‌ربط و غیرسیاسی است. کسی که آذری یا کرد است و گوشه‌های مختلف ایران را دیده، بعید است بپذیرد در یک محیط جغرافیایی کوچک محصور شود و دسترسی‌اش به سایر مناطق ایران قطع گردد. ایران یک ملت تمدن‌ساز، تاریخ‌ساز و فرهنگ‌ساز است؛ چه قبل از اسلام و چه بعد از اسلام، نقش بزرگی در تاریخ بشریت داشته است.
 

درس اسپانیا: جهان هنوز مدیون علم ایرانی است

کمالوندی با اشاره به اقامت چهار و نیم‌ساله خود در اسپانیا خاطرنشان کرد: اسپانیایی‌ها امروز در بحث علوم مختلف، از جمله کشاورزی، اذعان دارند که مدیون ایران هستند. می‌گویند ۵۰۰ سال است مسلمانان از اینجا رفته‌اند، اما هنوز از کتاب‌ها و دانش ایرانیان استفاده می‌کنیم. این‌ها را برای وزارتخانه‌های مختلف می‌فرستادند و می‌دانستند ایران چقدر به پیشرفت علم در جهان کمک کرده است.

وی افزود: این‌ها شعار نیست؛ واقعیتی تاریخی است که متأسفانه ما خودمان کمتر روی آن کار کرده‌ایم. اگر این میراث را بهتر بشناسیم و احیا کنیم، می‌توانیم در معادلات علمی امروز جایگاه بهتری داشته باشیم.

کمالوندی با تحلیل تفاوت‌های فرهنگی میان ایران و غرب گفت: ما ایرانی‌ها آدم‌های ذهن‌گرا و عین‌گرا هستیم؛ حقیقت‌جو و خداجو. این ذهن‌گرایی یک حسن بزرگ دارد: شما را فراتر و بزرگ‌تر می‌بیند. اما یک پارادوکس هم در آن هست: گاهی چیزی را نمی‌بینید یا کوچک می‌شمارید.

وی با استناد به تجربه مذاکرات هسته‌ای افزود: در مذاکرات برجام دیدم که طرف‌های غربی هیچ چیزی را موکول به آینده قبول نمی‌کردند، اما ما قول را قبول می‌کردیم. مشکل ما این است که انسان حقیقت‌جوی ایرانی، وقتی در عمل قرار می‌گیرد، ممکن است به راحتی گول قول‌هایی را بخورد که در ادبیات خودمان پذیرفته‌ایم. این پارادوکس نیازمند بازاندیشی است و باید فکری به حال آن بکنیم.
 

چرا به ایران حمله می‌شود؟ تحلیل انگیزه‌های دشمن

کمالوندی با ورود به بحث جنگ ترکیبی علیه ایران گفت: کشوری با این ویژگی‌ها، منابع طبیعی، موقعیت ژئوپلیتیک و تمدنی، طبیعتاً هدف قرار می‌گیرد. دشمنان وقتی احساس کنند زمینه برای حمله فراهم است – چه از نظر بین‌المللی، چه منطقه‌ای، اقتصادی یا اجتماعی – دست به کار می‌شوند.

وی با اشاره به نارضایتی‌های داخلی افزود: نارضایتی‌هایی که در جامعه وجود دارد، مبنا و ریشه درستی هم دارد؛ اما مشکل ما این است که نمی‌توانیم این فشارها را کانالیزه کنیم. علت اصلی این است که حزب به معنای نهادینه آن وجود ندارد. وقتی حزب نباشد، دعوا به جای پارلمان، به رسانه‌ها و خیابان می‌آید. در غرب هم اختلافات شدیدتر از ما وجود دارد، اما چون از مسیر نهادی و مسالمت‌آمیز حل می‌شود، به بحران تبدیل نمی‌گردد.

کمالوندی با اشاره به اسناد و تحلیل‌های راهبردی دشمن گفت: دشمنان به فکر تجزیه ایران، فروپاشی نظام و ایجاد تعارضات داخلی بودند. کتاب «ماموریت الهی» را بخوانید که ترجمه هم شده؛ آنجا نقش نتانیاهو و استراتژی مبارزه علیه ایران به صراحت آمده است: نابودی ایران یا حداقل تضعیف آن تا حدی که نتواند مزاحمتی برای رژیم صهیونیستی ایجاد کند.

وی افزود: به نظر می‌رسد در مرحله اول موفق نشدند؛ بنابراین حالا به سناریوی «تضعیف ایران» روی آورده‌اند: تضعیف نظامی، اقتصادی، اجتماعی و روانی. این یک جنگ همه‌جانبه است و ما باید با هوشیاری کامل با آن مقابله کنیم.
 

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی: ساختاری سیاسی در پوشش فنی

کمالوندی در بخش تخصصی‌تر سخنان خود به فضای حاکم بر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پرداخت و گفت: من سال ۱۳۶۰ وابسته سفارت در سیرالئون بودم. با وزیر دادگستری آن کشور، آقای کامارا، صحبت می‌کردم. خیلی محکم می‌گفت: "باید از بین ببریم". پرسیدم مگر عدالت چیست؟ گفت: پسرم، ما هم همین را می‌گوییم، اما به این سادگی که شما فکر می‌کنی نیست.»

وی با تأکید بر تجربه ۱۳ ساله خود در سازمان انرژی اتمی و داشتن دو مدرک دکترا در حوزه هسته‌ای افزود: «آژانس یک سازوکاری است که طراحی شده تا منافع قدرتمندان را تأمین کند. موضع ایران شعاری نیست، بر تعصب نیست؛ بر تجربه است. در این ۱۳ سال نمونه‌های زیادی داشتیم: توافق کردیم، متن نوشتیم، اما بعد دیدیم زیر فشار رژیم صهیونیستی یا اعضای دیگر آژانس، عقب‌نشینی کردند.

کمالوندی با انتقاد از ساختار تصمیم‌گیری در آژانس گفت: آژانس شورای حکامی دارد که تصمیماتش سیاسی است. گزارش فنی و حرفه‌ای مدیر کل، وقتی به شورا می‌رسد، متأسفانه مدتی است که دیگر فنی باقی نمی‌ماند. فشارهای سیاسی، گزارش را جهت‌دار می‌کند و این همان نقطه‌ای است که حقوق بین‌الملل و اخلاق حرفه‌ای قربانی می‌شود.

وی تأکید کرد: ما با این واقعیت روبرو هستیم و نمی‌توانیم ساده‌انگارانه با آن برخورد کنیم. راه مقابله، تقویت دانش فنی، وحدت داخلی و استفاده از ابزارهای دیپلماتیک هوشمندانه است.

کمالوندی در پایان بخش دوم سخنان خود خاطرنشان کرد: ایران با این جغرافیا، این تمدن و این مردم، تجزیه‌شدنی نیست. اما برای عبور از طوفان تحریم، جنگ روانی و فشارهای بین‌المللی، باید قوی باشیم؛ قوی با خرد، نه با شعار. دانشکده حقوق دانشگاه تهران و نسل جوان تحصیل‌کرده، می‌توانند پرچم‌دار این مسیر باشند: مسیر اقتدار مبتنی بر دانش، اخلاق و تجربه.

کمالوندی با اشاره به ماهیت تصمیم‌گیری در شورای حکام آژانس گفت: گزارش‌های مدیر کل آژانس، گزارش‌های فنی و حرفه‌ای است؛ اما برخورد با این گزارش‌ها در شورای حکام، کاملاً سیاسی است. بسیاری از اعضای ۳۵ گانه این شورا، اصلاً اطلاعات فنی درباره مسائل هسته‌ای ندارند، اما به آن‌ها گفته می‌شود که به فلان قطعنامه رأی دهند.

وی افزود: لابی‌گری کشورهای غربی در این شورا بسیار فعال است و متأسفانه این روند، اعتبار فنی آژانس را تحت‌الشعاع قرار داده است.
 

اروپا: از اتحاد تا انفعال؛ دست‌نشانده آمریکا

کمالوندی با تحلیل وضعیت کشورهای اروپایی در معادلات هسته‌ای گفت: اروپایی‌ها خودشان را در موقعیت دشواری قرار داده‌اند. من در مأموریت‌هایم دیده‌ام که اتحادیه اروپا به دلیل مکانیزم تصمیم‌گیری مبتنی بر اجماع، بسیار کند عمل می‌کند. امروز هم همین وضعیت را می‌بینیم: موضوعی هست که همه اعضا نظر واحد دارند، اما یک کشور مخالف است و عملاً کل فرآیند فلج می‌شود.

وی با صراحت افزود: کشورهای اروپایی بی‌خاصیت شده‌اند و عملاً به دست آمریکا افتاده‌اند. آن‌ها می‌توانستند مانع از این وضعیت شوند، اما متأسفانه این کار را نکردند.

کمالوندی با ورود به بحث نحوه انتخاب مدیر کل آژانس گفت: نحوه بالا آمدن مدیر کل آژانس اصلاً مبتنی بر شایستگی نیست. انتخاباتش شرایط خاصی ندارد؛ اول باید کشور متبوع خودش از او حمایت کند، سپس لابی‌گری‌های سیاسی آغاز می‌شود.

وی درباره یوکیا آمانو، مدیر کل پیشین آژانس، خاطرنشان کرد: من با آمانو جلسات متعددی داشتم؛ گاهی از فرودگاه تا محل جلسه، ساعت‌ها با هم صحبت می‌کردیم. یادم می‌آید بعد از برجام به او گفتم: "الان شرایط شما بهتر شده". گفت: "به شرطی که جمهوری‌خواهان آمریکا سر کار نیایند". پرسیدم: "اگر بیایند چه؟" گفت: "آن‌ها برجام را قبول ندارند و به هم می‌زنند".

کمالوندی افزود: اگر به سال‌های آخر عمر آمانو نگاه کنید، می‌بینید که او در برابر اسناد جعلی مقاومت کرد. یک‌بار به او گفتم: "چرا باید دوباره به سندی رسیدگی کنیم که قبلاً بررسی و رد شده؟". اگر جست‌وجو کنید، صحبت‌های او را در این باره پیدا می‌کنید. ما از نزدیک با این فضا در ارتباط بودیم.

کمالوندی درباره انتخاب رافائل گروسی گفت: جالب است بدانید که دو کاندیدای دیگر هم وجود داشتند: آقای تروتا، معاون آمانو، و یکی دیگر از دستیاران ارشد. هر دو را با پرونده‌سازی و تهمت‌های اخلاقی از دور خارج کردند. تروتا در دور اول رأی‌گیری، رأی بیشتری از گروسی آورده بود، اما چون به حد نصاب دو سوم نرسیده بود، راه برای گروسی باز شد.

وی با افشای جزئیاتی از پشت‌پنده این انتخاب گفت: ما از منابع مختلف شنیدیم که آقای ترامپ و پمپئو فشار سنگینی آوردند. یکی از کاندیداها گفته بود: "به رئیس‌جمهورم زنگ زدم؛ ترامپ تهدید کرده که اگر کاندیداتوری‌ات را پس نگیری، چنین و چنان می‌کنم". این‌گونه آقای گروسی به این سمت رسید.

کمالوندی با تحلیل رفتار گروسی در دوره‌های مختلف ریاست‌جمهوری آمریکا گفت: ما با گروسی در دوره اول ترامپ حدود یک سال و نیم مشکل جدی داشتیم. به محض اینکه بایدن سر کار آمد، فشارها کمتر شد. اگر گزارش‌های آن دوره را بررسی کنید، می‌بینید که لحن آژانس ملایم‌تر بود. اما با بازگشت ترامپ، گروسی دوباره همان مواضع سخت را با شدت بیشتر پیگیری کرد؛ گویی می‌خواست از ترامپ دلجویی کند.

وی پرسید: در دوره‌ای که فشارهای سیاسی کمتر بود، چرا آژانس فشار لازم را برای حل‌وفصل مسائل وارد نکرد؟ این سؤال مهمی است که باید پاسخ داده شود.
 

صنعت هسته‌ای: پیشران توسعه، ستون اقتدار ملی

کمالوندی به اهمیت راهبردی صنعت هسته‌ای پرداخت و گفت: شاید باید ساعت‌ها درباره اهمیت این صنعت صحبت کنیم. صنعت هسته‌ای حدود ۸۰ سال پیش شکل گرفت، اما همچنان سندی است که دهه‌های آینده بشر به آن نیازمند خواهد بود.

وی با تشریح کاربردهای صنعت هسته‌ای افزود: این صنعت در دو حوزه انرژی و غیرانرژی کاربرد دارد. شما برای بهره‌برداری از مواد هسته‌ای، نیاز به فناوری غنی‌سازی دارید. اگر غنی‌سازی نداشته باشید، همه چیز وارداتی و وابسته خواهد بود. ایران توانست به این فناوری دست یابد و امروز از نظر غنی‌سازی وضعیت بسیار خوبی دارد.

کمالوندی تأکید کرد: هیچ صنعتی – از ذوب‌آهن و سیمان تا پتروشیمی و نفت – نیست که تجهیزات هسته‌ای در آن نقش اصلی نداشته باشد. در حوزه پزشکی، پزشکی هسته‌ای دنیایی وسیع است که نیازمند مواد اولیه با غنای بالا یا بازفرآوری شده است. در کشاورزی هم بحث جهش ژنتیکی و سازگارسازی بذر با شرایط خشکسالی، از دستاوردهای این صنعت است.

کمالوندی با اشاره به چالش‌های داخلی گفت: یک اشکال مهم این است که ما نتوانستیم نخبگان را نسبت به اهمیت این صنعت روشن کنیم. شاید اگر من در وزارت خارجه مانده بودم و این ۱۳ سال اینجا نبودم، جزو کسانی بودم که می‌گفتم: "آقا این صنعت دردسر درست می‌کند؛ چرا این دردسر را قبول کنیم؟"

وی با ارائه تحلیلی عمیق افزود: چالشی که ما داریم، چالش قدرت و اقتدار است. اگر پول داشته باشید، شب کمی سخت‌تر می‌خوابید چون نگران دزد هستید؛ اما این چالش اقتدار، چالشی است که خودمان ساختیم و نباید با پاک کردن صورت‌مسئله به آن پاسخ دهیم.
 

حقوق هسته‌ای: حلقه مفقوده آموزش عالی ایران

کمالوندی با انتقاد از وضعیت آموزش حقوق هسته‌ای در کشور گفت: در حوزه حقوق هسته‌ای ما کاهل بودیم و درست کار نکردیم. من شخصاً مکاتبات زیادی با دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه شهید بهشتی داشتم که حداقل دوره‌های اختیاری درباره پادمان، پروتکل اضافی و کنوانسیون‌های مرتبط برگزار کنند تا دانشجویان اطلاعات کلی کسب کنند.

وی با بیان نمونه‌ای عینی از موانع بوروکراتیک گفت: ما یک کنوانسیون داشتیم که می‌خواستیم به آن بپیوندیم؛ ۵ سال پیگیری کردیم. آن‌قدر برخوردهای ساده و غیرحرفه‌ای با این موضوع شد که آدم از ۵ سال زحمتش پشیمان می‌شد. موضوع سوخت مصرف شده و مواد پرتوزا بود که کاملاً به نفع ایران بود. دو بار به مجلس بردیم، به شورای نگهبان رفت، آخر سر "تشخیص مصلحت" خورد و گیر افتاد. از بدتر از آن، اصلاً تصویب نشد.

کمالوندی افزود: کنوانسیون‌های مهم دیگری هم هست که به نفع کشور است، مانند کنوانسیون ایمنی پرتو و کنوانسیون حفاظت فیزیکی مواد هسته‌ای. اما به دلیل اینکه روی حقوق هسته‌ای کار نکردیم، از این ابزارهای دیپلماتیک محروم مانده‌ایم.

کمالوندی در پایان سخنان خود بر لزوم تقویت پژوهش‌های راهبردی تأکید کرد و گفت: ما در دانشکده‌هایمان اندیشکده‌ای که در موضوعات هسته‌ای به‌طور تخصصی و حرفه‌ای کار کرده باشد، نداریم. امیدوارم با همت اساتید و دانشجویان این دانشکده، این خلأ پر شود.

وی خاطرنشان کرد: دانشکده مطالعات دانشگاه تهران بهترین مکان برای طرح این مسائل است. اگر می‌خواهیم در عرصه بین‌المللی موفق باشیم، باید هم دانش فنی داشته باشیم، هم دانش حقوقی و هم درک عمیق از تحولات سیاسی جهان.

کمالوندی در پایان تأکید کرد: جهان امروز، جهان قانون جنگل است. در چنین فضایی، تنها تکیه‌گاه ما، خرد جمعی، اقتدار ملی و دیپلماسی هوشمند است. صنعت هسته‌ای نماد این اقتدار است؛ نه برای تنش‌آفرینی، بلکه برای تأمین منافع ملی و مشارکت در توسعه پایدار.

وی افزود: نسل جوان تحصیل‌کرده ایران، با تکیه بر میراث تمدنی و خرد ایرانی، می‌تواند مسیر آینده را ترسیم کند: مسیری که در آن علم، اخلاق و اقتدار، سه ضلع مثلث پیشرفت باشند.

سپس دکتر سید سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران  و رئیس همایش، در میزگرد اختتامیه به تحلیل ابعاد راهبردی تحولات منطقه‌ای و نمایش قدرت دفاعی جمهوری اسلامی ایران پرداخت.

دکتر عاملی در بخش نخست سخنان خود با اشاره به آنچه «جنگ رمضان» یا «جنگ سوم» نامید، اظهار داشت: طرف‌های آمریکایی و اسرائیلی با تخریب ۱۴۹ هزار واحد غیرنظامی شامل آپارتمان‌ها، منازل مسکونی، مدارس، دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها، اصول پایه‌ای حقوق بین‌الملل در جنگ را نقض کردند.

وی افزود: بر اساس قواعد بین‌المللی، جنگ تهاجمی ممنوع است و تنها دفاع مشروع مشروعیت دارد؛ در حالی که آغازگر این درگیری‌ها مجوز لازم از کنگره آمریکا برای اقدام نظامی نداشت و از اختیارات مفروض برای شروع جنگ استفاده کرد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان با بیان اینکه خسارت بزرگ این جنگ، شهادت رهبر معظم انقلاب، اعضای خانواده و نزدیکان دفتر ایشان در روز اول درگیری بود، گفت: مهاجمان با هدف قرار دادن مدرسه شجره طیبه و ادعای وجود منابع هسته‌ای در آن محل، با عدم وجود شواهد معتبر مواجه شدند.

دکتر عاملی تصریح کرد: محاسبات دشمن بر این فرض استوار بود که با حذف رهبری و ارکان نظامی کشور شامل رئیس ستاد مشترک، دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی و فرماندهان سپاه، می‌توانند ظرف سه روز مسئله ایران را خاتمه دهند و کنترل کشور را به دست بگیرند؛ پیش بینی عملیات زمینی کرده بودند، اما هیچ‌یک از این پیش‌بینی‌ها محقق نشد.
 

ظهور سه‌گانه قدرت ایران: دفاعی، تنگه هرمز و جهانی

وی با تأکید بر اینکه عملیات نظامی ایران ظرف یک ساعت آغاز شد و پاسخ قاطع جمهوری اسلامی بسیار سریع‌تر از جنگ ۱۲ روزه قبلی بود، خاطرنشان کرد: رهبر شهید انقلاب پیش‌بینی کرده بودند که جنگ منطقه‌ای خواهد بود و کشورهایی که میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند، محل پاسخ خواهند بود.

دکتر عاملی سه لایه قدرت ایران را در این تحولات برشمرد: ایران توانست همزمان با رژیم صهیونیستی، به پایگاه‌های نظامی آمریکا در امارات، بحرین، کویت و قطر و در واقع ۱۲ حوزه نظامی پراکنده در منطقه را بعنوان هدف نظامی تخریب نماید. ظرفیت آسیب‌زایی قدرت دفاعی ایران به حدی بود که طرف مقابل با شوک استراتژیک مواجه شد، علی رغم اینکه در جنگ ۱۲ روزه هم، توان قدرت نظامی و بسیج اجتماعی ایران را تجربه کرده بودند.  

وی افزود: با وجود شکاف بودجه‌ دفاعی ایران و آمریکا، قدرت پهپادی و موشکی ایران با عملیات‌های خیره‌کننده و با مصرف حداقلی مواد منفجره، ظرفیت‌های دفاعی خود را به نمایش گذاشت؛ در حالی که نیروی دریایی، زمینی و هوایی ایران وارد عمل نشدند.
 

مقایسه بودجه دفاعی: یک درصد در برابر یک تریلیون دلار

دکتر عاملی با استناد به آمارهای بین‌المللی گفت: بودجه دفاعی آمریکا برای سال ۲۰۲۶ حدود ۱.۱ تریلیون دلار است و درخواست ۳۰۰ میلیارد دلار بودجه اضافی نیز مطرح شده است؛ در حالی که بودجه دفاعی ایران حدود نیم تا یک درصد بودجه دفاعی آمریکاست.
 

تسلیم کشورهای اروپایی و هشدارهای راهبردی

رئیس دانشکده مطالعات جهان با اشاره به پیامدهای دیپلماتیک این تحولات گفت: کشورهای اروپایی یکی پس از دیگری برای جلوگیری از گسترش درگیری، موضع تسلیم اتخاذ کردند؛ چرا که فرماندهان نظامی ایران هشدار داده بودند در صورت تداوم جنگ، از امکانات فرامنطقه‌ای استفاده خواهند کرد که می‌تواند دامنه تهدید را به خاک اروپا و آمریکا نیز گسترش دهد.

وی با اشاره به مقاله‌ای که در این زمینه تدوین کرده، بر اهمیت راهبردی تنگه هرمز به عنوان اهرم فشار ژئوپلیتیک ایران و قدرت زرادخانه اقتصادی ایران تأکید کرد. ایران به عنوان یک قدرت در تراز جهانی ظهور کرد و این واقعیت در معادلات بین‌المللی ثبت شد.

وی با استناد به آمارهای بین‌المللی افزود: روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور می‌کند که معادل تقریبی ۳۴ درصد از ظرفیت جهانی ترانزیت نفت خام است. علاوه بر این، حجم بالایی از منابع گازی منطقه نیز از همین مسیر مبادله می‌شود.

رئیس دانشکده مطالعات جهان با اشاره به گزارش‌های اخیر مخابراتی گفت: نزدیک به ۹۹ درصد از کابل‌های ارتباطی و اینترنتی بخش مهمی از منطقه، از بستر تنگه هرمز عبور می‌کند که این موضوع، حساسیت راهبردی این آبراهه را چندبرابر کرده است.
 

حقوق حاکمیتی ایران: از آب‌های سرزمینی تا حوزه نظارتی

دکتر عاملی در تشریح مبانی حقوقی حاکمیت ایران بر تنگه هرمز توضیح داد: بر اساس قوانین بین‌الملل دریاها، ۱۲ مایل دریایی به عنوان آب‌های سرزمینی کشور محسوب می‌شود و ۱۲ مایل بعدی نیز حوزه نظارتی جمهوری اسلامی ایران است.

وی تأکید کرد: عملاً تنگه هرمز در حوزه‌ای قرار دارد که ایران حقوق قطعی و انکارناپذیری در آن دارد. کنترل و مهار این آبراهه در چارچوب حقوق بین‌الملل، در اراده نظام دفاعی کشور و دستور مقام معظم رهبری نهفته است و ایران در این مسیر کوتاه نخواهد آمد و شرایط قبل از جنگ با بعد از جنگ تفاوت دارد.

عاملی با رد تفسیرهای ساده‌انگارانه درباره «بستن تنگه» یا «وضع تعرفه گمرکی» خاطرنشان کرد: ایران ادعای اعمال تعرفه یا مالیات یک‌جانبه ندارد، بلکه بر حقوق حاکمیتی خود در مدیریت تنگه و جبران هزینه‌های امنیتی و نظارتی تأکید می‌ورزد. ملاحظات حقوقی پیچیده‌ای وجود دارد که مانع از اقدامات سلیقه‌ای می‌شود، اما این به معنای انفعال نیست.

دکتر عاملی در ادامه به «قدرت مردم» به عنوان سومین رکن قدرت ملی ایران اشاره کرد و گفت: مردم ایران با عظمتی بی‌نظیر و تنوعی کم‌نظیر در میدان حاضر شدند؛ خانواده ها از کودکان چندماهه تا سالمندان، همه اقشار و گروه‌های سنی.

وی با اشاره به ترکیب جمعیتی حاضر در عرصه‌های اجتماعی افزود: اگرچه حضور مردان فعال و پرشور بود، اما اکثریت جمعیت را بانوان تشکیل می‌دادند که این خود پیامی راهبردی دارد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان با تحلیل روان‌شناختی تحولات اخیر گفت: محاسبات دشمن درباره همراهی یا عدم همراهی مردم ایران نیز غلط بود. آن دسته از اقشار اجتماعی که پیش از جنگ ممکن بود شعارها یا نقدهایی داشته باشند، در پرتو خون شهیدان و به‌ویژه شهادت رهبر عزیز انقلاب، به صف وحدت پیوستند و مردم مبعوث شدند. امروز ما شاهد اثبات حقانیت نظام هستیم. شهادت رهبر انقلاب، جامعه ایران را بیدار و بسیج کرد.
 

جنگ ترکیبی: اقتصادی، شناختی، نظامی

دکتر عاملی در جمع‌بندی تحولات راهبردی، به ماهیت «جنگ ترکیبی» علیه ایران اشاره کرد و گفت: جمهوری اسلامی ایران هم‌زمان هدف سه نوع جنگ قرار گرفت: جنگ اقتصادی، جنگ نظامی-شناختی-اقتصادی که ظرفیت و پیچیدگی بسیار بالایی دارد.
 

فراخوان دانشگاهی: مستندسازی حماسه‌ای که باید ثبت شود

دکتر عاملی در پایان با خطاب قرار دادن جامعه دانشگاهی و پژوهشی کشور گفت: ما به عنوان دانشگاهیان مسئولیت سنگینی در قبال مستندسازی این دوره تاریخی داریم. هزاران صفحه و صدها جلد کتاب باید درباره ابعاد مختلف این تحولات نوشته شود تا درس‌های راهبردی آن برای نسل‌های آینده منتقل گردد.

وی افزود: باز شدن ابعاد مختلف این موضوع، نه تنها یک وظیفه علمی، بلکه یک ضرورت تمدنی است. امیدوارم مراکز پژوهشی و دانشگاهی با جدیت وارد این عرصه شوند.